AGINAGA GAUR EGUN
“Krutwig, Aginaga, Txillardegi: askatasun-sortzaile madarikatu horiek!”
Udako Euskal Unibertsitateak (UEU) jardunaldi bat antolatu zuen hiru pentsalari horiei buruz 2024ko ekainean Donostian.
Antolatzaileek esana da: haien figurak erreibindikatzeko asmoz dator jardunaldia. Izan ere, gaurko erakundeak “ezkutatu eta baztertzen ari dira” hirurak ere.
Hauek ziren jardunaldiaren helburuak: batetik, hiru pentsalarien ildo ideologikoak ezagutaraztea; bestetik, eztabaida irekia egitea haien esperientzia eta ideiei buruz, eta, azkenik, transmisioa egitea eta gaur egungo gizartera egokitzea.
Guri Iñaki Aginagaren ildo ideologikoa ezagutaraztea dagokigu. Euskal Herriak askatasuna berreskuratuko badu, ezinbestekotzat dugu Iñaki Aginagak ezarritako ideologia eta printzipioak ezagutaraztea.
Horretarako, jardunaldi hartan Jesus Arregik Iñakiren ideologiari buruz esandakoaren audio labur batzuk argitaratzera goaz datozen egunetan.
Hona hemen:
1. IÑAKI AGINAGA BERISTAIN INTELEKTUALA
Intelektual bezala, esan behar da pentsalari errealista izan zela, “realpolitik” horren jarraitzaile; beno, ez jarraitzaile baina bai esparru horretako intelektuala, idealismotik eta jarrera moraletatik erabat aparte. Krutwigek, esan duzu, Karl Smith ezagutu zuela, eta Karl Smith da “realpolitik” terminoa ere, uste dut, berak zertu zuela eta Aginagak ere bide horretatik egin zuen bere lan intelektuala bizi guztian.
Eta, beti ere, presentzian diren gizarte indarren erlazioa izan zuen kontuan. Azken batez, gizarte gatazkak gizarte indarren arteko gorabeherak direlako historia idazten dutenak. Eta, bestetik, hain zuzen ere, gizarte gatazka horiek bideratzeko edo norberak berari komeni zaion bidetik eramateko — azken batez, herri guztien helburua hori delako —, egoera zehatzaren analisi zehatza behar da. Bi printzipio horiek, beste batzuen artean, behar bada, oso – oso kontuan izan zituen.
Intelektual erabat konprometitua izan zen. Euskal Herriaren askapena izan zuen helburu, eta egin zuen lan guztia, politikaren esparruan egin zuen. Beste arlo batzuk ere izango dira, esan dudan bezala, nik ez nuen pertsonalki ezagutu; entzunez badakit edozer gauzaz zekiela eta gaitasun intelektual izugarria zuela, eta batzuk jeniotzat hartzen dutela. Politikaz ari zenean, beti ari zen politika Euskal Herrira aplikatuz eta beti pentsatzen Euskal Herriaren askapenean.
Bere helburua oinarri teoriko eta estrategiko batzuk eskaintzea izan zen Euskal Herriak behar duen askatasun hori lortzeko. Horregatik ez zuen, adibidez, lan teoriko mardulik argitaratu, nahiz eta horretarako ezagutza, konpetentzia eta gaitasuna izan. Betiere, publikatu zuena izan zen Euskal Herriaren egoera eta baldintzetan oinarritua. Landeiak, Iparlak eta Erresumak izan ziren argitaratu zituenak.
2. INPERIALISMOAREN IKUSPEGI MODERNOA
Aginagaren lanetan agertzen diren ekarpen teorikoetan inperialismoaren ikuspegi moderno bat zertu zuen. Beti pentsatu izan da koloniak itsasoz bestalde edo nonbaiten egon behar dutela, eta oro har, koloniaren esplotazioa eskulanaren eta lehengaien esplotazioarekin egiten dela gehienbat. Hori erabat aldatu zuen, eta nik gogoratzen dut, gainera, gauza horiek zertu nituenean, nik ere horrela pentsatzen nuelako; Espainiaren koloniak zirela Filipinak eta Kuba eta horrelakoak. Ez, ez, koloniak egon daitezke metropoliari itsatsita, nolabait esateko, gu gauden bezala, Espainia eta Frantzia inperioen menpean. Ez dago espazio tarteren beharrik kolonia izateko.
Eta esplotazioa ere, modu ezberdin askotan egin daiteke: zergen bitartez, edo bertako garapenerako planifikazio guztiak kontrolatuz, infraegiturak kontrolatuz. Ez da bakarrik lehengaien esplotazioa, edo eskulanaren esplotazioa; horiek ere bai, noski.
Hortaz, alde batetik, hori garbi utzi zuen: gu kolonia bat gara, Espainia eta Frantziaren kolonia, nahiz bertan ditugun inperioak, eta ez metropoli urrun batzuk izan.
3. ARAZO NAZIONALA ETA ARAZO SOZIALA
Eta beste alde batetik, arazo nazionalaren eta arazo sozialaren arteko dikotomia faltsu hori edo tranpa hori gainditu zuen edo ebatsi zuen. Oraindik, gaur egun, esango genuke Euskal Herrian % 90a horretan katramilatuta dago: zer da lehenengo, klase borroka ala Euskal Herriaren askapena? Orain 40/50 urte dela, hori askoz ere nabarmenagoa zen, askoz ere eztabaidatua; gaur egun ez da eztabaidatu ere egiten, orain egoera hain da tamalgarria, ez dagoela eztabaidatzerik ere horrelako kontuez.
Klase borroka, arazo sozialetako bat baino ez da ze, azkenean, arazo soziala aipatzen dugunean gehienbat horretarakotzen dugu: klase borroka kontuetara. Eta garai hartan gehiago. Klase borroka arazo sozial garrantzitsu bat da, baina beste asko ere badaude: osasuna, hezkuntza, demografia, migrazioak eta beste hainbeste.
Orduan, nola “konpondu” zuen arazo hori? Nola ebatzi zuen? Oso modu logiko eta, ikusi ondoren, erraz batean, iruditzen zait niri. Azkenean, hori tranpa bat da, inperialismoak sortutako tranpa bat. Inperialismoak egiten duena da arazo nazionala beste arazo sozial bat dena, multzo horretatik atera, eta bi ezberdin baira bezala tratatu. Eta, orduan, hor sortzen da eztabaida.
Baino ez, ez, inperialismoa tarteko, okupazioa, zapalkuntza, arazo sozialak dira. Guk arazo sozial oso larri bat dugu; ezin dugula gure hizkuntza, gure kultura, gure izaera, gure idiosinkrasia garatu. Arazo sozial oso larri bat da. Ez da beste aparteko arazo bat, sozialekin eztabaidan edo preferentziak sortu beharrean planteatu daitekeenik. Ez, arazo soziala da.
Eta kasu horretan, alegia, estatu batean hainbat nazio daudenean, hainbat herri daudenean, beti da bat nagusi, besteak menpeko, eta, orduan, klase borrokak izaera internazionala du, nazioarteko izaera du.
Inperialismoak beti planteatzen du arazo sozial guztien markoa estatua dela, bere estatua, inperialistaren estatua. Eta, horrela, suposatzen da edo suposatutzat ematen du klase sozial bakarra dela. Beno, jar dezagun burgesia eta proletariadoa, baina proletariado hori bakarra dela. Eta ez da bakarra, nazio bakoitzak du berea.
Orduan, klase borrokak, kasu horretan, nazioarteko izaera du. Eta hori nabarmena da eta aztertutako kontua ere bada, sozial inperialismoa sortzen delako, azaltzen delako. Marxek aztertu zuen: ingelesek, irlandarren gaineko inperialismo zer horretan, adibidez, ingeles proletariadoak nola zapaltzen zuen irlandarra. Eta nola irlandar proletariadoaren lanetik ateratzen zuen etekina ez bakarrik ingeles burgesiak, baita proletariadoak ere. Eta horri izena jarri zioten, hori da sozial inperialismoa. Klase borroka nazioarteko kontu bat da, horrelako estatu nazio bakarrekoak ez direnean. Eta horrelakoak dira gehienak, badakigu zergatik. Hortaz, zein da kontua, hain zuzen ere? Ba, arazo nazionala lehenengo arazo soziala dela. Hori oso garbi utzi zuen Aginagak. Ez da arazo sozialetatik kanpoko beste ez dakit zer; ez, ez, da arazo sozial bat eta, hain zuzen ere, larriena. Zergatik? Ba, lehenengo, izan, izan behar dugulako, eta, gero, garenean, ikusiko dugu gizartea nola antolatuta dagoen, nola aldatu nahi dugun, ze bide eman nahi diogun, eta ze klase borrokak dauden.
Beraz, lehenengo lana da askapen nazionala lortzea, lehenengo arazo sozial hori konpondu, eta gero beste guztiei heldu. Alegia, kulturaren garapena, eta osasuna, eta hezkuntza, eta migrazioa kontrolatzea, eta demografiari irtenbide bat ematea, eta guzti hori. Orduan bai, nazio bakoitzak baldin badu bere estatua, orduan bai, estatu hori da klase borroka eta beste arazo sozial guztiak konpontzeko — optimista izanda — esparrua. Baina bitartean ez, bitartean dagoena da zapalkuntza bat, eta zapalkuntza hori da nagusi, eta horrela ez dago arazo sozialik konpontzerik. Hain zuzen ere, inperio guztien helburua zein da? Azkenean, menpean dituen herri edo nazio guztiak homogeneizatzea eta herri bakar bat, nazio bakar bat sortzea.
4. ASKAPEN NAZIONALAREN PROZESUA. ESTRATEGIA
Aginagak pentsatzen zuen prozesu horretarako erakunde bakarra izan behar zuela gidari. Partidu bat, edo sindikatu bat, edo herri erakunde bat, edo dena delakoa, baina bakarra. Bere ideologiarekin, baina ideologia askatzaile bat, ez eskuin/ezker bideetatik sortutako ideologia. Horrek, azken batez, beti, zatiketara eramaten duelako eta indarra galtzera.
Lan politiko horretan, askapen lan horretan, bere biziko garrantzia du, Aginagaren ustez, estrategiak. Nolabait definitzearren, lortu nahi diren helburuak eta eskura diren bitartekoen arabera egindako plan bat edo planifikazio bat. Helburu nagusia baldin bada askapena lortzea, tarteko helburu batzuk definitu beharko dira bitartean, eta horren arabera, bitartekoak kontuan hartuta egin beharko da plana.
Helburua baldin bada gehiegizkoa gure bitartekoentzat, estrategiak frakasatu egingo du. Eta alderantziz, bitartekoak baldin baditugu baina gauza ez baldin bagara bitarteko horiekin lortu daitekeen guztia proposatu eta horren alde borroka egiteko, eta helburu apalagoetan geratzen baldin bagara, berriz ere frakasatzen ari gara eta ez dugu sekula lortu nahi dugun helburu hori lortuko.
Estrategia horiek lantzerakoan, hainbat kontzeptu/ideia izan behar dira kontuan: eskuratutako datuak integratu beti, ahaleginen kontzentrazioa … baina horien azalpenean ez naiz orain sartuko, baina adibide bat jarriko dut; lehen aipatu dut Municheko Paktua, Eta nola joan zen Aginaga salatzera, Pnv eta Anv Espainiako oposizio ustezkoarekin — Psoe eta horiekin — sinatzera zihoazen ituna, Espainia demokratizatzeko ituna, labur esanda.
Ba, gerra bat egin ondoren, eta gobernu bat izanda erbestean, Municheko paktu horretan, euskaldunen “alde” azaltzen den zer bakarra da hirugarren atala, eta zera dio: “El reconocimineto de la personalidad de las distintas comunidades naturales.” Hori zen eskatzen zuten guztia; Espainia demokratizatzeko bidean. Espainolekin lan egiteko, hori zen eskatzen zuten guztia. Gobernu bat erbestean izanda. Hori ez da estrategia, ez da ezer. Hori infraestrategia da. Hori da egotea egoera batean, eta bitarteko batzuk izatea, eta planteatzea helburu bat, helburu ere ez dena. Horrek ez du ezer planteatzen; infraestrategia.
Eta salatzen zuen Iñakik, infraestrategikoak zirela Pnvren eta ETAren ahaleginak, baztertu egiten zutelako euskal gizarteak sobera erakutsita zuen masa ekintzetarako gaitasuna, mobilizaziorako gaitasuna, hasierako Aberri Egunetan, adibidez. Pnvk pentsatzen zuen horrek ez zuela balio, eta berak partidu bezala lortuko zuela Espainiako gobernuarekin negoziatzea eta ekartzea. ETAk pentsatzen zuen modu berean, baina ez mahai batean negoziatzen eserita, baizik eta beraiek borroka armatua deitzen zuten bitartez.
Beno, bide bietatik ere, nik uste dut ikusten dela Aginagaren kalifikatibo infraestrategikoa; ahalegin infraestrategikoak zirela Pnvrena eta ETArena, biak ere nahiko bistan geratu direla.
5. NAFAR ERRESUMAN ETA DETERMINAZIO ESKUBIDEAN OINARRITUTAKO ESTRATEGIA
Trantsizio totalitario horren ondoren beste zerbait pentsatu beharra zegoen eta azkeneko proposamen estrategikoa izan zen Nafar Erresuman eta determinazio askearen eskubidean oinarritutakoa. Nafar Erresuma euskaldunon estatu historikoa izan delako, eta guk horri uko ez diogulako inoiz egin, eta horrek nazioartean badu bere balioa. Eta, bestetik, determinazio askearen eskubidea, lehenengo giza eskubidea dena, eta beste guztien oinarria.
Determinazio askearen eskubidea ez da erreferendum bat, esaten zuen Aginagak. Berehalako eta baldintzarik gabeko askatasun eskubidea da. Inperioak emango ez duena, inoiz. Hori ere egia da, noski. Baina izan, hori da. Ez da erreferendum bat egiteko eskubidea; azken batez, egitura inperialaren mendean egindako erreferendum bat ez delako demokratikoa, eta ezingo duzulako askatasunez erabaki inoiz. Eta horren adibide esperimentalak ere baditugu, Kanadan, Eskozian eta abar. Orduan, ez da kontu teoriko bat, esperimentala da.
Hortaz, kontua, azken batez, da herriak de facto autodeterminatu behar duela, alegia, lortu behar duela bere indarrez askatasuna, eta gero nazioartean agertzeko egingo du erreferenduma. Ez dago beste biderik.